Urlopy pracownicze – wszystko co musisz wiedzieć

Urlop wykorzystujemy na wypoczynek, wychowanie dziecka, poprawę stanu zdrowia, szkolenia i wiele innych spraw. Jaki urlop, komu i kiedy przysługuje?

Urlopy pracownicze – wszystko co musisz wiedzieć

Najczęściej wykorzystywanym urlopem jest urlop wypoczynkowy. Oprócz niego polskie prawo pracy zapewnia pracownikom urlop na żądanie, urlop okolicznościowy, czy urlop szkoleniowy. Rodzice mogą liczyć również na urlop macierzyński lub tacierzyński, ojcowski oraz urlop wychowawczy. Niektóre grupy zawodowe dodatkowo otrzymują urlop dla poratowania zdrowia. Za czas urlopu z reguły przysługuje wynagrodzenie. Z reguły – bo nie zawsze. Podobnie jak nie zawsze prawo do urlopu przysługuje w dowolnych terminach. Co warto wiedzieć o urlopach?

PRZEJDŹ DO

——

Urlop wypoczynkowy

Urlop wypoczynkowy przysługuje każdemu, kto jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Jego główne cechy to niezbywalność i proporcjonalność. Za urlop wypoczynkowy pracownikowi należy się wynagrodzenie, a urlop niewykorzystany w danym roku przechodzi na rok następny.

Komu przysługuje urlop wypoczynkowy?

Urlop wypoczynkowy należy się każdemu pracownikowi. Pracownik, który rozpoczyna pracę nabywa prawo do urlopu z dołu za każdy przepracowany miesiąc. Wymiar urlopu dla początkującego pracownika za jeden miesiąc to 1/12 całego przysługującego mu w danym roku urlopu. W kolejnych latach pracy urlop przysługuje zawsze z góry w całości.

Wymiar urlopu wypoczynkowego

Ilość dni przysługującego urlopu wypoczynkowego zależy od stażu pracy.

Pracownikowi należy się:

20 dni urlopu wypoczynkowego – gdy staż pracy jest krótszy niż 10 lat,

26 dni urlopu wypoczynkowego – gdy staż pracy przekracza 10 lat.

Istotne jest, że do stażu pracy wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia niezależnie od tego, czy były pomiędzy nimi przerwy i w jaki sposób stosunek pracy został rozwiązany. Wlicza się doń również okres nauki. Za naukę w:

  • zasadniczej lub innej równorzędnej szkole zawodowej – staż wynosi 3 lata,
  • średniej szkole zawodowej – staż wynosi 5 lat,
  • średniej szkole zawodowej dla absolwentów zasadniczych (równorzędnych) szkół zawodowych – staż wynosi 5 lat,
  • średniej szkole ogólnokształcącej – staż wynosi 4 lata,
  • szkole policealnej – staż wynosi 6 lat,
  • szkole wyższej – staż wynosi 8 lat.

Warto pamiętać, że lat spędzonych w kilku szkołach równocześnie lub okresu nauki z równoczesnym okresem zatrudnienia nie sumuje się, a jedynie wybiera się okres korzystniejszy dla pracownika, np. za okres zatrudnienia podczas studiów nalicza się 8 lat stażu, mimo że okres zatrudnienia w tym czasie wyniósł 5 lat.

Wniosek o urlop wypoczynkowy

Prawo do urlopu wypoczynkowego jest niezbywalne, zatem pracodawca nie może pozbawić go zatrudnionych, ale też pracownicy nie mogą się go sami zrzec. Pracodawca jest zobowiązany do udzielenia swoim pracownikom urlopu wypoczynkowego w tym roku, za który urlop ten przysługuje.

Udzielanie urlopów następuje na podstawie rocznego planu urlopów oraz wniosków urlopowych. W planie urlopów powinien znaleźć się cały urlop pracownika z wyjątkiem jednak urlopu na żądanie (w wymiarze 4 dni). Nie każdy pracodawca jest zobowiązany do sporządzania planów urlopów. W takich przypadkach urlop jest udzielany w porozumieniu z pracownikiem.

Urlop może być zaplanowany jako jeden okres lub składać się z kilku części. Przynajmniej jedna część urlopu powinna zapewniać pracownikowi nieprzerwany wypoczynek przez 14 dni kalendarzowych. Pracodawca uwzględnia w planie urlopów zarówno potrzeby pracowników, takich jak wczasy czy wakacje z dziećmi, jak i potrzeby firmy, czyli konieczność zapewnienia normalnego toku pracy.

Niewykorzystany urlop wypoczynkowy

Urlop powinien być wykorzystany w tym roku, za który przysługuje, jednak mogą zajść szczególne okoliczności (np. długotrwała choroba pracownika), które uniemożliwią wybranie dni urlopu w optymalnym czasie. W takim przypadku urlop przechodzi na następny rok.

Zaległy urlop pracownik powinien wykorzystać do 30 września roku następnego. Jeśli pracodawca nie udzieli w tym czasie zaległego urlopu, ten nie przepadnie bowiem roszczenie z tytułu zaległego urlopu przedawnia się dopiero po upływie 3 lat. Pracownik może jednak zwrócić się o pomoc w dochodzeniu swoich praw do Państwowej Inspekcji Pracy. Jeśli pracodawca nie wykaże, że zaistniały przyczyny niezależne od niego, PIP może ukarać go mandatem karnym w wysokości 2 tys. zł lub złożyć wniosek do sądu o wymierzenie kary sięgającej nawet 30 tys. zł.

Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy

Pracownik, który przebywał na urlopie wypoczynkowym otrzymuje za ten czas wynagrodzenie w tej samej wysokości, jak gdyby w tym okresie pracował. Za niewykorzystany urlop wypoczynkowy pracownikowi przysługuje też ekwiwalent, ale tylko w tym przypadku, gdy wykorzystanie urlopu było niemożliwe ze względu na rozwiązanie stosunku pracy.

Proporcjonalny urlop wypoczynkowy

Cechą urlopu wypoczynkowego jest jego proporcjonalność. Oznacza to, że podobnie jak na początku kariery pracownik nabywa prawo do urlopu za każdy przepracowany miesiąc z dołu, tak przy rozwiązywaniu umowy o pracę przysługuje mu urlop:

  • u dotychczasowego pracodawcy – proporcjonalnie do okresu przepracowanego u niego w roku ustania stosunku pracy,
  • u kolejnego pracodawcy – w wymiarze proporcjonalnym do okresu, który pozostał do końca roku kalendarzowego lub do końca okresu objętego umową o pracę (gdyby był on krótszy, niż do końca danego roku).

Możliwe jest również, że pracownik wykorzysta u dotychczasowego pracodawcy większą część niż wynika z zasady proporcjonalności lub cały przysługujący mu urlop wypoczynkowy, wówczas u kolejnego pracodawcy przysługuje mu urlop w wymiarze dopełniającym do ilości dni przysługujących mu zgodnie z przypisanym stażem.

——wróć

Urlop na żądanie

Urlop na żądanie jest częścią urlopu wypoczynkowego należnego pracownikowi i został z niego wydzielony. To specyficzny urlop z wielu względów. Nie musi być wykorzystany na wypoczynek, nie musi być planowany, może być odbierany w częściach lub w całości. Urlop na żądanie należy wykorzystać w danym roku kalendarzowym, gdyż nie przechodzi on (jak pozostały urlop wypoczynkowy) na rok kolejny, tzn. pracownik może wykorzystać te dni w kolejnym roku, ale już nie jako dni wolne „na żądanie”.

Co do zasady pracodawca nie może odmówić udzielenia urlopu na żądanie, choć nie jest to jednoznacznie oczywiste (np. gdy cała załoga podejmuje dzień wolny na żądanie jako działanie mające znamiona strajku może skutkować nieusprawiedliwioną nieobecnością w pracy).

„Last minute”

Zgodnie z kodeksem pracy, chęć skorzystania z urlopu na żądanie pracownik powinien zgłosić przełożonemu najpóźniej w dniu jego rozpoczęcia.

Wynagrodzenie za urlop na żądanie

Pracownik, który wykorzystał urlop na żądanie otrzymuje za ten czas wynagrodzenie w tej samej wysokości, jak gdyby w tym okresie pracował.

——wróć

Urlop okolicznościowy

Urlop okolicznościowy należy się pracownikom ze względu na wydarzenia o charakterze rodzinnym, czy osobistym. Do wydarzeń tych należą: ślub, narodziny, zgon.

Wymiar urlopu okolicznościowego

2 dni urlopu okolicznościowego przysługuje w związku z:

  • ślubem pracownika,
  • narodzinami dziecka pracownika,
  • zgonem i pogrzebem małżonka, dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy pracownika.

1 dzień urlopu okolicznościowego przysługuje z powodu:

  • ślubu dziecka pracownika,
  • zgonu i pogrzebu siostry, brata, teściowej, teścia, babki, dziadka pracownika lub innej osoby, którą ten pracownik utrzymywał lub sprawował nad nią opiekę.

Wniosek o urlop okolicznościowy

Urlopu udziela się na podstawie wniosku, a w razie żądania pracodawcy – również na podstawie dokumentu poświadczającego ślub, narodziny lub zgon:

  • odpisu skróconego aktu urodzenia dziecka,
  • odpisu aktu małżeństwa,
  • odpisu aktu zgonu.

Osoby, którym przysługuje urlop okolicznościowy w wymiarze 2 dni mogą wnioskować o udzielenie go w częściach (oddzielnie każdy dzień). Należy pamiętać jednak, by wnioskować o urlop w okresie ściśle związanym z wydarzeniem, np. w celu przygotowań ceremonii, załatwienia formalności, itp. W innym przypadku prawo do tego urlopu przepada.

Wynagrodzenie za urlop okolicznościowy

Pracownikowi przebywającemu na urlopie okolicznościowym przysługuje wynagrodzenie jak za pracę. Nie przysługuje natomiast ekwiwalent za niewykorzystane dni wolne tego rodzaju.

——wróć

Urlop szkoleniowy

Urlop szkoleniowy może wykorzystać osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, która podnosi swoje kwalifikacje zawodowe. Warunkiem korzystania z urlopu szkoleniowego jest zgoda pracodawcy na podjęcie nauki.

Wymiar urlopu szkoleniowego

Pracownik, który szkoli się i posiada na to zgodę pracodawcy może korzystać z urlopu w wymiarze:

  • 6 dni – dla pracownika przystępującego do egzaminów eksternistycznych,
  • 6 dni – dla pracownika przystępującego do egzaminu maturalnego,
  • 6 dni – dla pracownika przystępującego do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe,
  • 21 dni w ostatnim roku studiów – na przygotowanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego.

Wymiar tego urlopu nie może być skracany przez pracodawcę.

Wniosek o urlop szkoleniowy

Urlop szkoleniowy jest udzielany tylko na wniosek pracownika. Trzeba pamiętać, by wykorzystać go dokładnie w dni powiązane z nauką, ponieważ niewykorzystany urlop szkoleniowy przepada. Jak mówi kodeks pracy – urlopu szkoleniowego udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.

Wynagrodzenie za urlop szkoleniowy

Pracownik, który podnosi swoje kwalifikacje otrzyma wynagrodzenie, jak za pracę. Dodatkowo pracodawca może pokryć wydatki pracownika na kształcenie, dojazdy, podręczniki, zakwaterowanie.

——wróć

Urlop bezpłatny

Urlop bezpłatny powinien być wykorzystywany z dużą rozwagą. W czasie jego trwania pracownikowi zawiesza się obowiązki, ale również prawa. Oznacza to m.in. brak prawa do wynagrodzenia za ten okres, czy brak prawa do zasiłków chorobowych lub opiekuńczych. Okres urlopu bezpłatnego nie jest też wliczany do stażu pracy, co ma wpływ na dużą sporą uprawnień pracowniczych.

Po zakończeniu urlopu bezpłatnego zatrudniony musi stawić się w pracy, a pracodawca jest zobowiązany go przyjąć. Jeżeli natomiast pracownik nie podejmie pracy w wyznaczonym dniu, może zostać zwolniony z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych.

Obowiązkowy urlop bezpłatny

Zwykle pracownik prosi o udzielenie urlopu bezpłatnego, a pracodawca może, lecz nie musi zgodzić się na tę prośbę. Tak jest w przypadku urlopu nieobowiązkowego. Istnieje też urlop obowiązkowy, który ma miejsce w przypadku oddelegowania pracownika do pełnienia funkcji w związkach zawodowych.

Obowiązkowy urlop bezpłatny kończy się powrotem pracownika na to samo lub równorzędne pod względem wynagrodzenia stanowisko. W tym przypadku urlop wlicza się do stażu pracy.

Wniosek o urlop bezpłatny

Urlop bezpłatny może być udzielony wyłącznie na wniosek pracownika, a pracodawca nie może go do złożenia takiego wniosku zmusić.

Pracownik nie musi podawać powodu takiego urlopu i może wnioskować o dowolną liczbę dni, miesięcy, a nawet lat urlopu bezpłatnego. W przypadku urlopu dłuższego niż 3 miesiące pracodawca może umówić się z pracownikiem, że dopuszcza się odwołanie pracownika z urlopu z ważnych przyczyn. Przy braku takiej umowy, odwołanie nie jest możliwe.

——wróć

Urlop dla poratowania zdrowia

Przedstawiciele niektórych zawodów mogą korzystać ze specjalnego uprawnienia jakim jest urlop dla poratowania zdrowia. Urlop ten przysługuje sędziom, prokuratorom, policjantom, nauczycielom oraz wykładowcom akademickim.

Urlop dla poratowania zdrowia w wymiarze sprawiedliwości

Sędziowie oraz prokuratorzy mogą wykorzystywać urlop dla poratowania zdrowia po uzyskaniu zgody Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. Wymiar tego urlopu to maksymalnie pół roku.

Funkcjonariusze Policji natomiast muszą posiadać zgodę komendanta oraz orzeczenie komisji lekarskiej. Policjantom przysługuje jednorazowo do pół roku urlopu dla poratowania zdrowia, a w trakcie całego okresu pełnienia służby mogą wykorzystać łącznie 18 miesięcy tego urlopu.

Urlop dla poratowania zdrowia w edukacji

Do urlopu dla poratowania zdrowia mają prawo również nauczyciele oraz wykładowcy akademiccy. Podstawę do korzystania z tego uprawnienia daje Karta Nauczyciela. Zgodnie z jej postanowieniami nauczycielom przysługuje urlop dla poratowania zdrowia po przepracowaniu 7 lat w szkole i pod warunkiem, że jest on zatrudniony na czas nieokreślony.

Nauczyciel może przebywać na urlopie jednorazowo do roku, a w całej swoje karierze – nie dłużej niż przez 3 lata.

Aby korzystać z urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciel musi okazać zaświadczenie lekarskie o konieczności udzielenia takiego urlopu. Dyrektor placówki może odwołać się od takiego orzeczenia do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy, jednak nie jest to częsta praktyka.

Wykładowca akademicki może skorzystać z urlopu dla poratowania zdrowia po przepracowaniu na uczelni 5 lat w wymiarze pełnego etatu. Jednorazowo urlop ten może trwać do pół roku, a w trakcie trwania całej kariery – nie może przekraczać łącznie 2 lat.

Wynagrodzenie za urlop dla poratowania zdrowia

Za czas urlopu dla poratowania zdrowia pracownikowi należy się wynagrodzenie, łącznie ze wszystkimi dodatkami, np. za wysługę lat, dodatki socjalne, itp.

——wróć

Urlop macierzyński

Urlop macierzyński przysługuje rodzicom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, prowadzący działalność gospodarczą, osoby, za które opłacane jest ubezpieczenie chorobowe. Od 2016 roku także osoby bezrobotne, pracujące na podstawie umowy o dzieło, rolnicy oraz studenci. Te osoby mają prawo do zasiłku w wysokości 1 tys. zł netto wypłacanego przez okres 12 miesięcy.

Długość urlopu macierzyńskiego

Urlop macierzyński trwa 20 tygodni, z czego matka musi wykorzystać obowiązkowo 14 tygodni po porodzie. Pozostałe 6 tygodni matka może wykorzystać dowolnie – przed porodem lub po nim. Może też z niego zrezygnować i wrócić do pracy. 6 tygodni urlopu może również wykorzystać ojciec dziecka, pod warunkiem, że jest ubezpieczony.

Z urlopu macierzyńskiego (tacierzyńskiego) może korzystać również zatrudniony i ubezpieczony ojciec, jednak w określonych sytuacjach:

  • gdy matka była pracownicą lub była ubezpieczona (opłacała za siebie dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne), ale wymaga opieki szpitalnej lub ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji i nie może sama opiekować się dzieckiem, umrze, porzuci dziecko,
  • gdy matka nie była zatrudniona i nie jest ubezpieczona, a posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji i nie może sama opiekować się dzieckiem, umrze, porzuci dziecko, zacznie pracować przynajmniej na pół etatu w czasie, kiedy mogłaby korzystać z urlopu macierzyńskiego.

Uwaga: wymiar urlopu macierzyńskiego jest uzależniony od ilości urodzonych z jednej ciąży dzieci, dlatego:

  • w przypadku bliźniaków podstawowy urlop macierzyński wynosi 31 tygodni,
  • trójka dzieci to urlop macierzyński trwający 33 tygodnie,
  • czwórka dzieci oznacza 35 tygodni urlopu macierzyńskiego,
  • piątka dzieci to 37 tygodni tego urlopu.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego

Urlop macierzyński uprawnia do pobierania zasiłku w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku.

——wróć

Urlop rodzicielski

Urlop rodzicielski należy się rodzicom po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego. Do korzystania z niego uprawnieni są rodzice biologiczni oraz adopcyjni, którzy są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru.

Wymiar urlopu rodzicielskiego

Urlop ten trwa 32 tygodnie – w przypadku 1 dziecka, a 34 tygodnie w przypadku urodzenia bliźniaków.

Urlop rodzicielski dla matki i ojca

Urlop rodzicielski może być wykorzystywany przez obojga rodziców i nie ma przeszkód, by urlopy te trwały jednocześnie (w tym wariancie urlop rodzicielski będzie trwał 16 tygodni – po 16 dla każdego z rodziców).

Podział urlopu między rodziców jest dowolny. Można wykorzystywać go naprzemiennie, w maksymalnie 4 częściach, nie krótszych niż 8 tygodniowych.

Wysokość zasiłku rodzicielskiego

Zasiłek rodzicielski wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku przez pierwsze 6 tygodni, a przez kolejne tygodnie jego wysokość obniża się do 60% podstawy wymiaru zasiłku. Wyjątkiem jest sytuacja, w której matka z góry (do 21 dnia po porodzie) zadeklaruje, że będzie korzystać z urlopu przez cały rok bez przerwy, wówczas przez cały okres wypłaty zasiłku będzie jej przysługiwało 80% podstawy wymiaru zasiłku.

——wróć

Urlop wychowawczy

Urlop wychowawczy jest bezpłatny i przysługuje rodzicom zatrudnionym przez co najmniej pół rok. Urlop można wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat.

Wniosek o urlop wychowawczy

Urlop wychowawczy udzielany jest na wniosek pracownika, przy czym pracodawca nie może odmówić takiego urlopu. Wniosek należy złożyć co najmniej na 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.

Wymiar urlopu wychowawczego

Urlop wychowawczy może trwać maksymalnie 3 lata i może być wykorzystywany w 5 częściach. Rodzic dziecka niepełnosprawnego może dodatkowo skorzystać z urlopu wychowawczego trwającego do 3 lat do ukończenia przez dziecko 18 roku życia. Urlop ten przysługuje niezależnie od tego, czy rodzic wykorzystał wcześniej zwykły urlop wychowawczy, czy nie.

—— wróć

ZOBACZ RÓWNIEŻ

  • O autorze
  • Ostatnie artykuły
Anna Nowak Anna Nowak [+ info]

Na łamach portali internetowych relacjonuje zmiany na rynku pracy. Z uwagą przygląda się ofertom zatrudnienia, poszukując ich mocnych i słabych stron. Sprawdza, co spędza sen z powiek HR-owców. Dostarcza inspiracji niezdecydowanym i odkrywa sposoby osiągania celów zawodowych. Jako redaktor portalu KarieraKobiety.pl wspiera aktywność zawodową i emancypację finansową kobiet. Po godzinach – amatorka zdrowej kuchni, pasjonatka fotografii i sketchnotingu.

Zobacz również